Op maandag 24 november bezochten twee bestuursleden van DelftDesign de bijeenkomst M4H IN DE MAAK in het Keilekwartier in Rotterdam. De avond bestond uit een reeks inhoudelijke bijdragen, gevolgd door een discussie en een praktische toepassing van onderzoekend ontwerpen. De focus lag op watergerelateerde vraagstukken binnen de coöperatieve gebiedsontwikkeling van M4H (Merwe-Vierhavens), een gebied waar de komende jaren een nieuw stadsdeel zal ontstaan op de grens van stad en zee.

Het Keilekwartier staat voor een grote opgave: een groene en duurzame visie is aanwezig, maar moet nog worden vertaald naar een concreet en uitvoerbaar stadsprofiel. Door klimaatverandering, zeespiegelstijging en langere droge periodes staat het water- en groenvraagstuk centraal. De verwachte stijging van de zeespiegel met circa 2 à 3 meter in de komende veertig jaar vraagt om fundamenteel andere ontwerpkeuzes, die nú al moeten worden meegenomen in de gebiedsontwikkeling.

Zeggenschap, samenwerking en ontwerpend onderzoek

De avond stond in het teken van zeggenschap en samenwerking bij watergerelateerde vraagstukken. Vier partijen met een directe betrokkenheid bij M4H deelden hun ontwerppraktijk en ervaringen met ontwerpend onderzoek:

-         De Urbanisten (Linde Elsinga), bekend van projecten als Waterplein, Getijdenpark en Rotterdam Waterstad 2100, werken vanuit het Keilepand als onderdeel van het KeileCollectief.

-         Waterschool van Studio Makkink & Bey (Rianne Makkink), gevestigd in M4H, waar jarenlang ontwerpend onderzoek heeft bijgedragen aan een stevige verankering van de waterschool in het gebied.

-         Verveeld en Verward (Jonas Martens), met projecten als Meteopolis en Niet Rotterdam, opererend vanuit Keilewerf 2.

-         Rotterdams Weerwoord (Emiel Arends), het platform dat werkt aan een klimaatbestendig Rotterdam.

Gezamenlijk lieten zij zien hoe ontwerpen, onderzoeken, maken en het organiseren van maatschappelijke dialoog samenkomen in deze gebiedsontwikkeling. M4H fungeert hierbij nadrukkelijk als experimenteerruimte.

Onderzoekend ontwerpen in de praktijk

In kleine groepen gingen deelnemers actief aan de slag met concrete ontwerpopgaven. In de groep van DelftDesign lag de focus op het toekomstbestendig vormgeven van natuurlijke waterbronnen voor zowel bestaande als nieuwe groenstructuren.

Een belangrijk spanningsveld kwam daarbij steeds terug: hoe blijven we enerzijds “droge voeten” houden bij stijgende zeespiegels en hevige piekbuien, terwijl we anderzijds in droge zomers voldoende water beschikbaar houden voor groen? Ophoging van het terrein is onvermijdelijk, maar heeft grote gevolgen voor bestaande bomen, wortelstelsels en de relatie met het grondwater.

Door middel van schetsen, verkennen van scenario’s en reflectie op lange termijn effecten ontstonden verschillende ontwerprichtingen en onderzoeksvragen:

-         Spons- en tamponstructuren voor wateropslag

De mogelijkheid om water niet alleen bovengronds of in de bodem, maar ook ín gebouwen op te slaan. Denk aan waterbergende materialen in wanden en vloeren met een sponsachtige werking. Dit roept vragen op over materiaalkeuze, constructie en inpassing in reguliere bouwprocessen.

-         Heipalen als transportmiddel voor water

De verkenning of heipalen kunnen functioneren als verticale watergeleiders die grondwater via capillaire werking naar hoger gelegen groenstructuren brengen. Dit vraagt om onderzoek naar geschikte materialen en alternatieven voor traditionele irrigatiesystemen.

-         Behoud van bestaande bomen bij ophoging

Het verplaatsen van bomen naar een hoger maaiveld is complex en vaak niet wenselijk. Behoud van bestaande bomen bleek cruciaal, omdat nieuwe bomen direct afhankelijk worden van technische watersystemen.

-         Wadi’s rondom bestaande bomen

Door het terrein rondom bestaande bomen op te hogen in plaats van de bomen zelf te verplaatsen, blijven wortels in contact met vochtige grond. Wadi’s kunnen daarbij water opvangen voor droge perioden, mits het water effectief wordt vastgehouden.

-         Wateropvang en -retentie op hooggelegen nieuwbouw

Het opvangen van regenwater op daken en in hogere bouwlagen en het vertraagd afgeven daarvan aan lager gelegen groenstructuren biedt kansen, maar vraagt om verdere uitwerking en integratie in het ontwerp.

-         Grondsamenstelling en wateropvang

Op het M4H-terrein wordt actief geëxperimenteerd met verschillende bodemopbouwen, onder andere in de moestuin. De vraag welke combinatie van zand, klei en bufferlagen het meest geschikt is voor wateropvang en -retentie blijft onderwerp van onderzoek.

Conclusie

De bijeenkomst liet zien dat onderzoekend ontwerpen een krachtig instrument is om complexe, langetermijnvraagstukken rondom water, groen en klimaatadaptatie te verkennen. Door het combineren van ontwerp, experiment en reflectie ontstaan niet alleen oplossingen, maar ook nieuwe vragen die richting geven aan vervolgonderzoek. De pioniers van M4H laten zien hoe coöperatieve gebiedsontwikkeling kan functioneren als leeromgeving voor toekomstige stadswijken aan de rand van de zee.

Lessons Learned

-         Ontwerpend onderzoek is essentieel bij onzekerheid

Bij vraagstukken met lange tijdshorizonten en veel onzekerheden (zoals zeespiegelstijging) biedt onderzoekend ontwerpen ruimte om te verkennen, te testen en bij te sturen zonder direct vast te leggen.

-         Water en groen moeten integraal worden ontworpen

Waterbeheer en groenstructuren kunnen niet los van elkaar worden benaderd. Een robuust systeem ontstaat pas wanneer wateropslag, -transport en -gebruik vanaf het begin onderdeel zijn van het ruimtelijk ontwerp.

-         Behoud van bestaand groen verdient prioriteit

Het behouden van bestaande bomen en groenstructuren blijkt vaak duurzamer en robuuster dan herplanten. Dit vraagt om slimme ontwerpingrepen bij ophoging van het maaiveld.

-         Gebouwen kunnen onderdeel worden van het watersysteem

De avond maakte duidelijk dat gebouwen niet alleen een probleem (wateroverlast), maar ook een oplossing (wateropslag en -retentie) kunnen zijn binnen klimaatadaptief ontwerp.

-         Experimenteren op locatie levert waardevolle kennis op

Het testen van bodemopbouwen, waterbuffers en ontwerpingrepen in de praktijk – zoals in M4H gebeurt – levert inzichten op die niet uit theorie alleen te halen zijn.

-         Samenwerking en zeggenschap versterken de kwaliteit

De coöperatieve aanpak in M4H, waarin ontwerpers, onderzoekers, makers en gebruikers samen optrekken, leidt tot rijkere ontwerpen en een groter draagvlak voor toekomstige ontwikkelingen.